Blog

Cas’ historische sensatie in Persepolis

Een stukje geschiedenis van Persepolis

We hebben Persepolis bezocht! Het mag duidelijk zijn dat Persepolis een must-see in Iran is. Mijn reisgenoot Tessel en ik keken vanaf het moment dat we ons vliegticket boekten enorm uit naar ons bezoek aan de plek die symbool staat voor de lange en rijke geschiedenis van Iran. Met de Islam heeft Persepolis niks te maken, maar met de Iraanse trots en cultuur juist des te meer. Getuige daarvan zijn de skeletten van tientallen grote tenten die honderd meter naast Persepolis staan en zijn achtergebleven na het enorme feest dat Shah Mohammed Reza Pahlavie in 1971 gaf ter eren van het 2500 jarig bestaan van het Perzische Rijk. Het is bijzonder dat zelfs dit stuk slecht onderhouden grond, met allemaal verroeste ijzeren stokken, een heel krachtige historische sensatie oproept. Het waren immers de extravagante, peperdure festiviteiten die hier plaats vonden die beschouwd kunnen worden als de definitieve aanzet tot de Islamitische Revolutie. (Klik hier voor een documentaire van de BBC over het feest en de invloed ervan)

Het was jammer dat we een halve dag voor ons bezoek aan Persepolis hadden en dat we Pasargadae hebben moeten missen. We hadden wel een goede reden: de volgende dag moesten we terug naar Teheran om op tijd te zijn voor het Koningsnacht-feest op de Nederlandse ambassade en we wilden in deze ene dag ook nog iets van Sihraz zien, de stad die naast Persepolis ligt. Een uitnodiging op de ambassade klinkt misschien heel jet-set, maar de manier waarop we onze uitnodiging hebben bemachtigd was daar verre van. In mijn volgende blog zal ik daarover en over het feest zelf schrijven, maar ik kan je verzekeren dat we een goede avond hebben gehad. Terug naar Persepolis: Vanwege het gebrek aan tijd besloten we met de tour die ons hotel aanbood mee te gaan. Die vertrok ’s ochtends om acht uur.

Nog een beetje slaperig stonden we de volgende ochtend samen met de helft van de andere gasten van het hotel te wachten op de bus. Een half uur later stapten we vrolijk en enthousiast in de minibus richting Persepolis.

Een grote en veelzijdige historische sensatie

Na een klein uurtje rijden, stonden we in de brandende zon voor het machtige complex, dat tot mijn verbazing op een verhoging (archeologen graven toch…?) ligt aan het einde van een grote boulevard. Ik kreeg de indruk dat Persepolis nooit echt is verdwenen en dat men het altijd bewonderd heeft. Archeologen hebben naast enkele restauraties vooral heel veel objecten verscheept naar musea over de hele wereld. Het grootste deel van Persepolis ligt in Teheran, in het National Museum of Iran. Gelukkig gaan we daar nog heen.

We moesten van de gids allemaal naar de wc, want daarna zou hij aan zijn twee uur durende ‘adembenemende’ (zijn eigen woorden) tour beginnen. De gids was een aardige, enthousiaste en ietwat zelfingenomen jonge man, die het waarschijnlijk het beste doet bij groepen scholieren. Als hij niet bezig was te proberen er een interactieve tour van te maken, door middel van quizjes en heel veel grapjes, vertelde hij gelukkig interessante verhalen en legde hij uit wat alles was. Gelukkig waren we met heel veel mensen en ging alles heel langzaam, waardoor we overal genoeg tijd hadden om het op ons in te laten werken en snel een foto te maken. Overigens leken veel mensen het andersom te doen: eerst heel veel foto’s en dan snel nog even echt kijken. Dat blijf ik toch apart vinden.

De rondleiding

De ‘Gate of All Nations’ was waar we onze rondleiding begonnen. Het bouwwerk wordt gedragen door gevleugelde en bebaarde stieren, waarvan er twee een mensenkop hebben en heel statig uitkijken over de Weg der Soldaten. Onder de stieren hebben ‘vandalen’ ordinair hun naam in de muren gegraveerd, in eerste instantie maakt me dat boos. Als je dichterbij komt zijn echter zelfs deze ‘vernielingen’ zeer interessant, omdat Europeaanse reizigers en diplomaten uit de 18e en 19e eeuw op deze manier hun aanwezigheid hebben vereeuwigd. Wederom een historische sensatie uit onverwachte hoek. Terwijl je door de poort, die ook dienst deed als wachtkamer, heen loopt, voel je de macht die het grote bouwwerk uit moest stralen op alle koningen en adellieden die de ‘Koning der Koningen’, de shahenshah kwamen bezoeken.

De Achaemeniden

Onze volgende stop, de oostelijke trap van het Apadana paleis, liet zien hoeveel mensen er moeten zijn geweest die op audiëntie kwamen bij een der grote koningen. De Achaemeniden met Cyrus de Grote als stamvader, hadden een enorm rijk veroverd en overheersten talloze volkeren. Op de muren van de trap was een goed bewaarde uitgehouwen afbeelding van de viering van Nou Rouz in Persepolis te zien. In het midden de sjah en aan weerszijden van hem komen verschillende groepen afgevaardigden met geschenken zijn kant op. Elk groepje van drie kwam uit een regio die overheerst werd door de Achaemeniden. De culturele verschillen, die in stand bleven onder het tolerante bewind van Achaemeniden, zijn af te lezen van hun kledij en de cadeaus die zij mee dragen. De Ethiopiërs brengen bijvoorbeeld een giraffe als cadeau, de Arabieren een dromedaris en de Meden, die bekend stonden als de beste soldaten in het rijk, zijn de enige die een wapen dragen.

In het Achaemenidische Rijk was er relatief grote religieuze en culturele vrijheid en dat was ook een van de redenen waarom het zolang stand hield. Sinds Cyrus de Grote werd de administratie wel enigszins geünificeerd, maar het lokale bestuur bleef in handen van de plaatselijke elite. Op religieus gebied was er geen bekeringsdrang, zoals we later in de Iraanse geschiedenis natuurlijk juist wel veel zien. Dat maakt dat er, zoals in mijn vorige blog besproken, een discrepantie is in de Iraanse identiteit, die aan de ene kant grotendeels op het grote machte Perzische Rijk steunt en aan de andere kant religieus heel eenzijdig is. Des te meer omdat vrij zeker is dat de Achaemeniden zelf het Zoroastrisme aanhingen.

Voordat we het Apadana Paleis achter ons lieten, stonden we stil bij een van de bekendste plaatjes van Persepolis, de afbeelding van een stier die wordt aangevallen door een leeuw. Het is de symbolische verbeelding van Nou Rouz, het nieuwe jaar. Nog steeds is in Iran en grote delen van Centraal-Azië Nou Rouz het grootste feest van het jaar, qua festiviteiten vergelijkbaar met onze kerst. Het vieren van de komst van de lente en het einde van de winter is heel duidelijk een overblijfsel uit de pre-christelijke/pre-islamitische periode. Het is een ‘heidense’ tradities, zoals we ook in Europa hebben, die zijn plek heeft weten te behouwen in een monotheïstische cultuur; denk bijvoorbeeld aan meibomen, Pasen en Carnaval. De veelvuldige aanwezigheid van de symbolische afbeelding van Nou Rouz doet veel archeologen en historici denken dat Persepolis door Darius de Bouwer gebouwd is speciaal voor de jaarlijkse viering van Nou Rouz, die weken kon duren.

Het Zoroastrisme

Verwijzingen naar het Zoroastrisme en diens oppergod Ahura Mazda (de ongeschapen Schepper) konden we zien in de vele inscripties die er in Persepolis te vinden zijn. Iedere sjah liet een nieuw paleis bouwen op het terrein en elk paleis werd versierd door een inscriptie, die in drie verschillende schriften en talen werd uitgehouwen (oud-Perzisch, Elamitisch en Babylonisch). Best bewaard zijn de twee inscriptie op de ‘Gate of All Nations’. Volgens onze gids zou Xerxes, de zoon van Darius, dat hebben gedaan zodat iedereen altijd zou weten waar ze zich bevinden en aan wie ze de imposante bouwwerken te danken hebben. Daarnaast zou zijn theorie zijn geweest dat als er een inscriptie vernietigd zou worden, er altijd genoeg tekst over zou blijven om ontcijferd te worden door alle latere generaties en dat hij zo voor altijd herinnerd zal blijven. De inscripties zijn voor dat doeleinde succesvol gebleken, want ook wij weten 3000 jaar later wat er staat:

A great god is Ahuramazda, who created this earth, who created heaven, who created man, who created happiness for man, who made Xerxes king, one king of many kings, commander of many commanders.

I am Xerxes, the great king, the king of kings, the king of all countries and many men, the king in this great earth far and wide, the the son of Darius, an Achaemenid.

King Xerxes says: by the favor of Ahuramazda this Gate of All Nations I built. Much else that is beautiful was built in this Persepolis (Pârsâ), which I built and my father built. Whatever has been built and seems beautiful – all that we built by the favor of Ahuramazda.

King Xerxes says: may Ahuramazda preserve me, my kingdom, what has been built by me, and what has been built by my father. That, indeed, may Ahuramazda preserve.(Vertaling uit: A. Shapur Shahbazi, The Authorative Guide to Persepolis (Tehran) 2004, p. 39-40)

Een grote verbeeldingskracht

De rest van de rondleiding bracht ons langs de paleizen Darius, Xerxes en Artaxerxes III, waarbij onze fantasie en verbeeldingskracht hard moest werken om er iets van te kunnen maken. Ook bij onze laatste stop, ‘de hal van 100 pilaren’, draaide onze rechter hersenhelft overuren, desalniettemin was het een imposante aanblik. Hier was het waar de grote heersers hun gasten ontvingen en diens cadeaus aannamen. De cadeaus lieten zij vervolgens weg voeren naar de schatkamer, die drie keer zo groot is als de ontvangst hal zelf. Het paleis deed me denken aan films over de oudheid, waarin vaak een scene zit met een oude koning op zijn troon in een te grote hal, waardoor hij klein en nietig overkomt op beeld. De overgebleven pilaren (nou ja, de fundaties daarvan) en een opkomende meligheid door de langzame rondleiding, zorgden ervoor dat ik heel veel zin kreeg om boompje verwisselen te gaan spelen. Door het gebrek aan kinderen in de groep heb ik dat maar voor mezelf gehouden. Onze rondleiding kwam iets daarna tot een einde en hoewel we nog uren tussen de sprekende oudheid hadden kunnen doorbrengen, kregen we maar een half uur.

Snel liepen we naar het pleintje met koffietentjes, een wc en souvenirwinkeltjes om onze primaire behoeftes te bevredigen. Een beetje cafeïne rijker, met een nieuw boekje en ansichtkaarten onder de arm en met een lege blaas liepen we terug het terrein op om een laatste blik te werpen op de bijzondere verzameling stenen, die zoveel geschiedenis in zich dragen. Te snel en zeker wetend dat ik hier naartoe terug zal komen stapte we weer in de bus en reden we door naar Naqsh-E Rostam, de laatste rust plaats van enkele grote Achaemenidische heersers waaronder die van Darius de Grote!

De tombes

De naam Naqsh-E Rostam (afbeelding van Rostam) heeft niks te maken met de tombes van de koningen. De lokale bevolking heeft de rots deze naam gegeven omdat zij in de veronderstelling waren dat de Sassanidische afbeeldingen onder de tombes, die veel later aangebracht zijn (240-301 n.Chr.), afbeeldingen waren van Rostam, een legendarische Perzische krijger. De afbeeldingen van heldhaftige en overwinnende Sassanidische koningen zijn onder de tombes van Achaemenidische koningen geplaatst. Waarschijnlijk probeerden de Sassaniden (224-658 n.Chr.) zich 500 jaar later op deze manier te associeren met de Achaemeniden.

De vier tombes bevinden zich een paar meter boven de grond in de rots, zijn compleet afgesloten en ze zijn versierd met afbeeldingen en inscripties. De afbeeldingen op elke tombe is vrijwel identiek en straalt nog maar eens de enorme macht uit van het rijk. Dit keer op een nog vettere en bijna arrogante manier. De sjah is namelijk afgebeeld op een platform dat gedragen wordt door mensen die symbool staan voor de onderdanige volkeren. Op de tombe van Darius de Grote is een epische quote gegraveerd: ‘If now you shall think: how many are the countries which King Darius held? Look at the sculptures.’ (Hilary A. Smith, Iran (Bradt Travel Guides) 2007, p. 229).

Voor de tombe van Xerxes I stond een steiger waarop waarschijnlijk mensen bezig waren met restauraties of onderzoek. Tessel en ik hadden allebei het zelfde idee en keken elkaar ondeugend aan. Helaas won ons verstand (de angst voor de geest van Xerxes hielp ook mee) en liepen we keurig met de groep mee. Overigens was Alexander de Grote ons al voor geweest, hij heeft alle tombes leeg geroofd nadat hij Persepolis in vlammen had laten opgaan. Veel te zien zal er dus niet zijn geweest.

We liepen door naar wederom een Achaemenidisch-Zoroastrisch overblijfsel, een gebouw dat heel erg doet denken aan een vuurtempel. Veel kregen we helaas niet te horen over het gebouwtje, waarschijnlijk omdat het doel van het gebouw een mysterie is, zoals ik later op het internet las. Daarmee kwam ook meteen onze al om al leuke toer tot een abrupt einde en liepen we terug naar het parkeerterrein. Een kwartiertje later onder de indruk van alle eeuwen oude aanzichten en talloze historische sensaties zaten we weer in het busje terug naar Shiraz en bespraken we de bijzondere ervaring met twee Franse meisjes die naast ons zaten. Een dag om nooit meer te vergeten en een ervaring die wat mij betreft de kans op een spoedige ToenToer naar Iran significant heeft doen stijgen.

Tot snel! – Cas